Recensie door Maurits in ‘t Veld
Wereldwijd zien we dwang, geweld, uitbuiting en vernietiging. Dat stemt droevig en wanhopig – maar het kan ook tot raadsel worden, voor diegenen die ervan uitgaan dat aarde en mensheid een ontwikkeling doormaken. Het lijden van de wereld activeert hen tot luisteren: welke ontwikkeling wordt van mij gevraagd? Niet zo zeer als een to do, meer als een to be? Hoe ondersteun ik de toekomst, en laat ik doodsgerichte tendensen afsterven? Eric van Grootel schreef een libretto vanuit het zoeken naar een antwoord op die vragen: Zwanenzang. Een libretto over liefde en transformatie in oorlogstijden.
Is niet juist een libretto, of muziektheater in brede zin, in staat om ons opmerkzaam te maken op de laag waarin die vragen leven? Ik kreeg zin om deze retorische vraag te stellen omdat veel gedichten uit Zwanenzang ook een vraag bevatten – is Van Grootel daarin schatplichtig aan Yeats? Hier enkele voorbeelden:
“Heeft u vuur?” vroeg hij.
Voorzichtig kwam hij dichterbij.
“Heeft hij ook vuur voor mij?” dacht zij.
Weet zij wie wij zijn
Als ze ons nooit in de ogen kijkt?
“Voel je dit?” zweeg zij:
“mijn vleugel op jouw hart.
Ik ken jou, jij mij.”
Wie beheerst de kunst van het sterven
En kan lachen met de dood?
Wie heeft meesterschap?
Zwanenzang is een poëtisch drama. De vijf personages spreken gedichten uit, vaak in sonnetvorm, altijd in rijm. Heel soms is een verteller aan het woord. Zelf worden de personages verbeeld door vijf vogels. Hun onderlinge verhouding staat onder spanning. Een van hen, de kraai, is dictator geworden en een ander, de pauw, een meeloper. Het verzet komt van pelikaan en feniks – maar hun verzet is niet politiek, laat staan militair van aard, het werkt niet vanuit macht maar vanuit waarheid en liefde. Zij dragen de toekomst in hun innerlijk; zij hebben spirituele teksten. De vijfde vogel, de zwaan, besluit om niet te kiezen. Dat is ook een keuze, inderdaad. Door zijn lot krijgt hij de kans om zich bij pelikaan en feniks aan te sluiten.
Het viel me op dat de kraai geen vraag stelt – totdat hij uit fascinatie voor zijn vijand met de zwaan in diens cel gaat praten. Daar begint ook zijn, kraais, transformatie.
Prettig voor de komende regisseur lijkt me dat symboliek niet wordt geschuwd, zowel qua kleuren als qua beelden. Toch is de spiritualiteit achter de gedichten niet aan een leer gebonden. Tastend worden woorden gezocht voor transformatieve ervaringen. Dat is in onze tijd een passende manier om spiritualiteit ter sprake te brengen: de wereldnood als drijfveer en de eigen ervaring als leidraad, en gebruikmakend van voor jou werkzame elementen uit tradities.
Het libretto deed me terugdenken aan een voorstelling die ik vorig jaar bezocht: Offer. Muziektheater over het verlangen naar een betere wereld. Het libretto van Sophie Kassies was op muziek gezet door Lucas Wiegerink. De regie verzorgde Annechien Koerselman. Het resultaat was ronduit geweldig. De kunstzinnige vorm tilde het morele vraagstuk van Offer op zonder dat het zijn aardsheid verloor. Het libretto van Zwanenzang past in die traditie. Wie brengt het op de planken?
Zwanenzang. Een libretto over liefde en transformatie in oorlogstijden
Uitgeverij Gopher 2026
Maurits in ‘t Veld
